Nieuws

Spookschip of chemische ramp? De Mary Celeste


Het is 4 november 1872 als twee oude zeerotten boven een warme prak sterke verhalen uitwisselen in New York. De Britse kapitein Morehouse en zijn Amerikaanse vakgenoot Briggs zullen over een tijdje beide naar Europa varen en ze maken graag van de gelegenheid gebruik om samen een paar biertjes te drinken. Briggs vertrekt binnen een paar dagen met een gedeeltelijk Nederlandse bemanning en een lading industriële alcohol naar Lissabon. Morehouse vaart een dikke week later met bestemming Genua. Aan het einde van de vrolijke avond nemen de vrienden afscheid. Naar later blijkt voor de laatste keer.

Kapitein Benjamin Briggs.

Kapitein Benjamin Briggs.

Een maand later, op Sinterklaasdag 1872 ziet Morehouse vanaf de brug van zijn schip Dei Gratia halverwege de Azoren en Portugal aan de horizon de Mary Celeste varen, het schip van zijn vriend Briggs. Op allerlei manieren probeert Morehouse de aandacht van de bemanning van het andere schip te trekken, maar tevergeefs. Aan boord is geen mens te zien. Na verschillende pogingen besluit Morehouse om een paar van zijn bemanningsleden in een sloep naar de Mary Celeste te sturen. Zijn eerste officier Oliver Deveau gaat aan boord van het Amerikaanse schip en schrikt zich een hoedje. Het schip is uitgestorven.

Schip is niet beschadigd
Deveau en zijn mannen doorzoeken de Mary Celeste van onder tot boven en staan voor een raadsel. Het schip heeft weliswaar wat water gemaakt, maar is niet beschadigd. Bijna alle spullen van de bemanning zijn nog aan boord, net als de 1701 vaten alcohol. Slechts een vat is flink beschadigd, net als een luik van het ruim. Een reddingsboot ontbreekt, maar de andere sloepen zijn nog aanwezig. Niets wijst op een ongeluk of piraterij. Er is nog voor minstens zes maanden voedsel en drinkwater aan boord. Dan vinden Deveau en zijn mannen het logboek van het schip. De laatste notitie is van tien dagen daarvoor, als de kapitein schrijft dat hij Santa Maria heeft zien liggen, een eiland op ongeveer duizend kilometer afstand van de huidige positie van de Mary Celeste.

De Mary Celeste.

De Mary Celeste.

Morehouse besluit zijn bemanning in tweeën te delen. Een deel zal de Mary Celeste naar Gibraltar varen, de anderen gaan verder met de Dei Gratia. Beide schepen komen in Gibraltar aan op 13 december 1872. Vanaf daar gaat het verhaal over het ‘spookschip’ dat verlaten op open zee is gevonden als een lopend vuurtje door Europa. Vanwege de Nederlandse bemanningsleden wordt de Mary Celeste ook wel de ‘Vliegende Hollander’ genoemd. Morehouse en zijn bemanning worden ingehaald als helden. Ze claimen bij de verzekeringsmaatschappij een vindersloon voor het terugbrengen van de Mary Celeste.

Vermoord voor geld
De grote vraag is natuurlijk wat er met de bemanning van de Mary Celeste is gebeurd. Als ze in een storm van boord zijn geslagen, waarom is het schip dan niet zwaarder beschadigd? Als de kapitein vrijwillig het schip heeft verlaten, waarom heeft hij zijn logboek dan niet meegenomen, zoals gebruikelijk is in dit soort gevallen? Zijn er misschien piraten in het spel, of is er een muiterij geweest? Maar dan zou het schip niet zo intact zijn gebleven. De officier van justitie in Gibraltar vindt het allemaal hoogst verdacht. Deze Frederick Solly Flood denkt dat de lading alcohol door de bemanning is geopend en dat ze dronken de kapitein en zijn meereizende familie hebben vermoord.

Maar deze theorie kan al snel naar de vuilnisbak. De industriële alcohol die de Mary Celeste aan boord had, is namelijk ondrinkbaar. Wie er een glas van doorslikt, gaat dood. Een kleine teleurstelling voor Solly Flood, die onmiddellijk zijn theorie verandert. Het moet de bemanning van de Dei Gratia zijn geweest die de mensen aan boord van de Mary Celeste heeft vermoord voor het verzekeringsgeld. Maar de beide kapiteins waren goede vrienden en de bemanning van de Dei Gratia is geen stel rouwdouwers. Solly Flood krijgt het bewijs niet rond en moet de zeebonken laten gaan. Ze krijgen echter maar een deel van het verzekeringsgeld, omdat ze nog steeds verdacht zijn.

Sherlock Holmes
Het verhaal van de Mary Celeste prikkelt de verbeelding. In heel Europa staan de kranten bol met verhalen over de geheimzinnige verdwijning. In Londen is een jonge arts gefascineerd door het verhaal. Zijn naam is Arthur Conan Doyle, de latere schrijver van de Sherlock Holmes boeken. Hij stapt op een uitgever af om een verhaal over deze geschiedenis te schrijven. In januari 1884 verschijnt zijn geromantiseerde versie van de gebeurtenissen in een Londens tijdschrift. In de versie van Conan Doyle worden de bemanning en passagiers van de Mary Celeste vermoord door Afrikanen, die het schip naar Afrika varen en het daar op zee achterlaten.

Sir Arthur Conan Doyle; zijn loopbaan als schrijver begon met de Mary Celeste.

Sir Arthur Conan Doyle; zijn loopbaan als schrijver begon met de Mary Celeste.

Slechts weinig mensen hebben door dat dit verhaal – zogenaamd een ooggetuigenverslag -maar heel losjes is gebaseerd op de werkelijkheid en dat Conan Doyle vooral spannende fictie heeft geschreven, geen feitelijk artikel. Een golf van verontwaardiging gaat door Europa en de VS over de zwarte verstekelingen die de mensen aan boord zo gruwelijk zouden hebben afgeslacht. Conan Doyle is door het verhaal echter plotseling beroemd. Niet veel later krijgt hij een contract om boeken te gaan schrijven.

Schip met cultstatus
Wat is er dan werkelijk gebeurd? De roddels en fantastische verklaringen gaan nu al ruim een eeuw rond en niemand lijkt precies te kunnen achterhalen hoe de Mary Celeste haar bemanning is kwijtgeraakt. De ene theorie is nog buitenissiger dan de andere (zie kader). De Bermuda Driehoek, aliens en gigantische inktvissen krijgen de schuld van de verdwijning. Door het grote raadsel, krijgt het verhaal over het schip cultstatus. Verschillende schrijvers verwerken de geschiedenis van de Mary Celeste in hun boeken. Het schip figureert bovendien in een aflevering van Doctor Who, de SF-serie Babylon Five en in de hororfilm Night of the Living Dead.

Maar twee jaar geleden komt ineens iemand met een waarschijnlijke verklaring. Scheepvaarthistoricus Eigel Wiese uit Hamburg maakt een zeer nauwkeurige reconstructie van de laatste reis van kapitein Briggs en zijn bemanning. Bij het doorpluizen van verstofte documenten van de Britse marine in Gibraltar, waar het schip na zijn spookreis aanmeerde, komt Wiese er achter dat de kapotte ton met alcohol leeg was. Kan dit een aanwijzing zijn?

Schaalmodel in de fik
Op aanwijzingen van Wiese, bouwen wetenschappers van University College in Londen een schaalmodel van de Mary Celeste. Ze laten een hoeveelheid industriële alcohol in het model leeglopen – relatief net zo veel als uit de kapotte ton – en zorgen voor een vonk. Tot hun stomme verbazing ontstaat er een enorme ontploffing die een luik wegslaat, maar raakt het schip verder niet erg beschadigd. De andere vaten alcohol zijn zelfs niet aangebrand. Wiese denkt dat de ontploffing gebeurde nadat de bemanning het schip had verlaten.

‘Een van de vaten is waarschijnlijk stuk gegaan. Door de alcoholdampen raakte de bemanning in paniek. Daarop zijn ze in een reddingsboot gegaan om aan een touw achter het schip af te wachten tot de alcohol verdampt was. Toen de boel explodeerde, kan het touw zijn geknapt’. Maar hoe kan het dat het schip verder niet beschadigd was? Volgens chemicus Dr. Andrea Sella, die het experiment uitvoerde is dat niet zo gek. ‘Alcohol verbrandt bij een lage temperatuur. Een explosie zal zelfs geen schroeiplekken achterlaten. Bij ons experiment is zelfs papier dat we in het model hadden gelegd niet in de brand gegaan.’

Reddingsboot spoelt aan
Verder onderzoek van Wiese leerde hem dat er een half jaar na de verdwijning van de bemanning een reddingsboot in Noord-Spanje is aangespoeld met daarin drie verdroogde lijken. ‘Dat kan best een deel van de bemanning zijn, die zonder proviand midden op de oceaan gedoemd was om van honger en dorst te sterven.’ Dr. Sella denkt ook dat een ontploffing en vervolgens een afgedreven reddingsboot de meest plausibele verklaring is. ‘Ons experiment toonde aan dat een explosie van alcoholdampen het schip precies in de staat zou achterlaten waarin het is gevonden. Van alle verklaringen die er de afgelopen eeuw zijn bedacht, is dit zonder twijfel de meest waarschijnlijke.’