Nieuws

Actief versus passief stelen


Mensen voelen zich beter bij bewuste nalatigheid, dan bij een bewuste misstap. Psychologen verklaren waarom.

Stel: een kennis heeft een boek dat jij heel graag zou willen hebben, alleen is het uit de handel genomen. Je leent het boek met in je achterhoofd: Dat geef ik ooit, in de hele verre toekomst (nooit dus!), nog wel een keer terug. Of je besluit het boek stiekem in je tas te stoppen. Wanneer voel je je schuldiger? De situatie is in beide gevallen hetzelfde, namelijk je kennis is zijn boek kwijt.

Ander voorbeeld: Je rekent af bij de kassa, en de caissière geeft je per ongeluk 50 euro teveel terug. Je ziet het, maar houdt je mond. Of de caissière draait zich om en snel gris je 50 euro uit haar kassa. Wanneer voel je je schuldiger? De situatie is hetzelfde: In beide gevallen heeft de caissière op het einde van de dag een kastekort, en krijgt ze hoogstwaarschijnlijk op haar kop van de baas.

Deze man heeft er blijkbaar geen moeite mee, maar mensen vinden het lastiger om actief een beetje geld te stelen, dan om passief een heleboel geld te 'stelen'.

Toch voelen mensen zich schuldiger als ze actief stelen, dan dat ze passief iets ontvreemden. Psychologen dachten altijd dat dit kwam doordat ons brein een rekenfoutje maakt. Het maakt andere morele berekeningen bij bewuste nalatigheid dan bij bewust stelen. Maar volgens onderzoekers van de Universiteit van Pennsylvania heeft onze mate van schuldgevoel vooral te maken met hoe anderen over ons oordelen.

Om dit te bewijzen ontwikkelden de onderzoekers een geldspelletje. In dit spel waren telkens twee of drie mensen betrokken. Een ‘Nemer’ kreeg de keuze om 90 cent van een dollar van een ‘Eigenaar’ af te pakken (de ‘Eigenaar’ hield in dit geval 10 cent over). Of de ‘Nemer’ kon er passief voor kiezen een timer van 15 seconden te laten aflopen, waarna hij de hele dollar van de ‘Eigenaar’ kreeg, maar daar wel een sanctie van 15 cent over moest betalen. Deze laatste optie was voor beiden het meest ongunstig, want de ‘Eigenaar’ had geen cent meer over in plaats van 10 cent, en de ‘Nemer’ had 85 cent in plaats van 90 cent.

Als de ‘Nemers’ wisten dat er iemand toekeek, die over hun moreel gedrag zou oordelen, liet 51 procent de timer aflopen (de meeste ongunstige optie). Was er geen derde partij aanwezig dan koos slechts 28 procent ervoor de timer te laten aflopen.

En wat bleek? De derde persoon oordeelde inderdaad harder over de proefpersonen die 90 cent van de Eigenaar afpakte, in plaats van over de proefpersonen die het overlieten aan de timer, die eigenlijk een grotere boosdoener was.

Conclusie: Mensen zullen eerder iets ‘heel ergs’ laten gebeuren door nalatigheid, dan iets ‘minder ergs’ zelf te veroorzaken, als ze weten dat anderen toekijken. Om nog even op de caissière terug te komen: We zullen ons in het bijzijn van een ander dus minder schuldig voelen als we 100 euro teveel terugkrijgen, maar daar vervolgens niks van zeggen. Dan dat we in dezelfde situatie zelf actief 5 euro ontvreemden.

Bron: Psychological science. Foto: Theumf, Dreamstime