Nieuws

Wat is de rol van het geweten?


Waar komt de reactie “slecht geweten hebben” vandaan als iemand je laat schrikken?

Het is een klassieke situatie. Je denkt dat je alleen bent, en opeens staat er iemand achter je. Je schrikt je kapot. “Slecht geweten?” merkt die persoon op, waarmee hij voor de grap insinueert dat je je betrapt voelt bij iets wat je stiekem deed of dacht. De opmerking ‘slecht geweten hebben?’ is vrijwel altijd bedoeld als een geintje, om iemand te sarren dat hij niet helemaal zuiver op de graad zou zijn.

Het geweten wijst je vrijwel altijd de goede weg

Veel grote denkers hebben zich gebogen over het begrip geweten. Volgens psychoanalyticus Sigmund Freud komt ieder mens als een zuiver biologisch wezen ter wereld. De aangeboren biologische driften (Id) worden in toom gehouden door het door ouders, kerk en omgeving gevormde geweten (Superego). Het Ego probeert deze twee energieën in bedwang te houden: het is de bemiddelaar tussen Id en Superego.

Zonder geweten zouden we nooit met zeven miljard mensen op aarde kunnen samenleven. Om zonder al teveel conflicten met andere mensen om te kunnen gaan, hebben we bepaalde leefregels ingeprent in ons hoofd: Heb je naaste lief zoals je jezelf lief hebt, steel niet, pleeg geen moord etc. En nee, daar hoef je niet religieus voor te zijn, want ook atheïsten leren van hun ouders wat het verschil is tussen goed en kwaad. Ons geweten zorgt ervoor dat we verstandelijk handelen, en niet enkel onze seksuele of agressieve impulsen achterna lopen.

Maar geweten is meer dan een soort redeneerproces. Volgens de bekende neuropsycholoog Antonio Damasio is het tevens een emotioneel proces. Je geweten bestaat uit een emotionele component die jou intuïtief vertelt of iets goed aanvoelt of niet. Zo voel je dankzij je geweten direct aan dat het pijnlijk is als je in een relatie bedrogen wordt. Mensen zonder geweten hebben dit gevoelsklankbord niet. Zij kunnen wel intellectueel beredeneren dat zo’n situatie pijnlijk is.

Als we in conflict komen met ons geweten, begint het te knagen. We voelen ons schuldig. Dit schuldgevoel is als het ware onze straf voor als we niet hebben gehandeld naar de regels van ons geweten, en het zorgt er indirect voor dat we ons de volgende keer verantwoordelijker gaan gedragen, en niet meer dezelfde fout maken.

Het geweten is overigens geen Heilige Graal, want het is gevormd door regeltjes die je misschien van erg domme mensen opgelegd hebt gekregen. Het is dus verstandig om je geweten eens kritisch tegen het licht te houden. Is het wel realistisch om geen seks te hebben voor het huwelijk? Is het echt zondig om te masturberen? Waarom is het erg om fouten te maken? Moet je echt altijd klaar staan voor een ander, of mag je ook weleens jezelf op de eerste plek zetten?

Kortom: ga op zoek naar een gebalanceerd geweten, zodat je geen gevaar bent voor een ander, maar wel nog gewoon jezelf kunt zijn. Mensen zonder geweten wil je liever niet in donker steegje tegenkomen, en mensen met een te streng geweten worden hun hele leven verteerd door schuldgevoelens. Een gebalanceerd geweten ligt ergens in het midden.

Foto: Iqoncept, Dreamstime