Waar komt ons bewustzijn vandaan? – Wijsgeer

Wat is bewustzijn?
Op dit moment zijn psychologen en kunstmatige intelligentie-onderzoekers nog stevig aan het bakkeleien over de vraag wat bewustzijn precies is. Betekent bewust zijn, jezelf als van de omgeving losstaand ding kunnen zien? Dan vertonen naast de mens (na 18 maanden), ook de dolfijn, de olifant, de kauw, de bonobo en de chimpansee bewustzijn: ze kunnen zichzelf in de spiegel herkennen.

Deze definitie is universeel toepasbaar: ook op niet-menselijke soorten, en sluit aan bij onze  menselijke ervaring.

Waar komt bewustzijn vandaan?

Op dit moment geloven de meeste hersenonderzoekers dat bewustzijn voortkomt uit de uitwisseling van elektrische prikkels door alle 100 miljard neuronen (vertakte zenuwcellen) tegelijk in het brein, die zich gedragen als een soort ingewikkelde transistoren. Neuronen communiceren door elektrische prikkels aan elkaar door te geven. Deze reizen door honderden lange uitlopers, dendrieten, naar andere neuronen. Elk neuron is verbonden met letterlijk honderden andere neuronen. Juni 2010 is ontdekt dat deze dendrieten, en dus ook neuronen, ritmes kunnen herkennen en dus veel meer kunnen dan volgens de gangbare theorie. Een echt goede theorie om bewustzijn te verklaren is er ook nog steeds niet.

Onderdelen van het bewustzijn

Beter bekend is waar de diverse cognitieve functies zich bevinden. Zo zijn twee hersengebieden betrokken bij taal: het gebied van Broca (grammatica) en het gebied van Wernicke (woordherkenning). Francis Crick, de ontdekker van de structuur van DNA, veronderstelde dat het bewustzijn is gelokaliseerd in de frontale cortex, het gedeelte van de hersenen vooraan ons hoofd. Inderdaad is bekend dat dit hersendeel is betrokken bij het plannen, zelfreflectie en vooruit denken. Toen de negentiende-eeuwse spoorwegwerker Phineas Gage bij een ongeluk een ijzeren staaf door zijn voorhoofdskwab kreeg overleefde hij dit wonder boven wonder. Zijn persoonlijkheid bleek echter nogal veranderd. Van een populaire hardwerkende family man veranderde Gage in een ongedisciplineerde en ongemanierde chaoot die het nergens langer dan een paar maanden uithield. Later in zijn leven lijkt zijn brein zich overigens voor een deel te hebben hersteld.

Het bewustzijn als holografisch fenomeen

De meeste neurologen geloven nu dat het bewustzijn een ‘emergent phenomenon’ is van de diverse hersendelen die met elkaar samenwerken. Hoe beter deze samenwerking en een hoe groter deel van de hsersenen bij de samenwerking betrokken is, hoe beter iemands brein functioneert. Dit blijkt ook uit MRI-scans. Intelligente mensen hebben niet zozeer een groter brein of harder werkende hersengedeelten, ze zetten bij hun denkprocessen een veel groter deel van hun hersens in dan normaal begaafde mensen.

Open vragen

Toch zijn er een aantal raadselachtige fenomenen die neurologen met deze theorie niet goed kunnen verklaren. De bekendste is vermoedelijk de bijna-dood ervaring. Tijdens bijna-dood ervaringen wordt nauwelijks elektrische activiteit gemeten in de hersenen. Volgens de gangbare neurologische theorie kunnen de hersenen niet werken zonder zuurstof. Toch rapporteren patiënten levendige ervaringen en kunnen ze vaak woordelijk navertellen wat chirurgen tijdens de operatie zeiden (en soms zelfs deden). Enkele onderzoekers denken daarom dat een deel van het bewustzijn los kan bestaan van de hersenen. De grote meerderheid van de neurologen verwerpt deze gedachte.