De wetenschap is een hoeksteen van de moderne maatschappij. Als we ergens van op aan kunnen is het de kennis van de academische wereld. Toch? Nou, niet helemaal. Een stuk over schedels, ectoplasma en hermeneutische multidimensionaliteit.

Aan het einde van de 19e eeuw woedde er in de Verenigde Staten een brute oorlog. Dit keer niet noord tegen zuid of de yankees tegen opstandige Mexicanen. Dit waren de jaren van wat later bekend is geworden als ‘de grote dinosaurus-oorlog’. In de ene hoek trappelt van ongeduld Othniel Charles Marsh , een van de allergrootste paleontologen van zijn tijd; in de andere hoek loopt reptielenkenner en anatoom Edward Drinker Cope zich warm voor de strijd.

Fosielen
Beide heren zijn bijzonder geleerd; beide hebben ze met allerlei ontdekkingen van fossielen uit het tijdperk van de dinosaurussen een enorme faam opgebouwd in voorgaande jaren. Vrijwel alle dinosaurussen die ooit de aardkloot bevolkten hebben ze ontdekt.

Door hun hevige concurrentie zorgen ze ervoor dat hun opgravingsploegen in moordend tempo Amerika afgraven op zoek naar botten. In 1879 doet Marsh een grote ontdekking in Wyoming. Zijn ploeg haalt een compleet skelet van een nog niet eerder ontdekte ondersoort van de aptasaurus uit een heuveltje. Nou ja compleet, er ontbreekt één cruciaal onderdeel: de kop van het beest. Dat is balen, want zonder de kop kan Marsh zijn concurrent Cope niet aftroeven met een nieuwe soort.

camarasaurus

Toevallig haalt een student van Marsh 7 kilometer verder bijna tegelijkertijd een camarasaurus uit de grond. Marsh, gebrand op een spectaculaire vondst, haalt de kop van de camarasaurus weg en plaatst deze op de aptasaurus. Hiermee verandert hij een incompleet skelet van een nieuwe ondersoort in een compleet skelet van een hele nieuwe familie van dinosaurussen. Daarna stuurt hij een bericht naar zijn universiteit: nieuwe soort dino gevonden. Hij bedenkt ook een naam voor zijn hybride voorwereldlijke monster: de brontosaurus. De wetenschappelijke wereld applaudiseert de handen rood voor Marsh, een nieuwe soort! Cope is woedend.

Het duurde tot de jaren zeventig tot een conservator van een natuurhistorisch museum zich eens achter de oren krabt. Waarom heeft zijn brontosaurus eigenlijk dezelfde kop als zijn camarasaurus? Hij ontdekt na archiefonderzoek de fraude van Marsh en maakt zijn vinding wereldkundig. De koppen van camarasaurussen in musea rond de aarde worden na de ontdekking van de malversatie van Marsh van lichamen van aptasaurussen gehaald, behalve in het museum van Yale, waar het origineel van Marsh staat – de paleoloog is zo ongeveer de beschermheilige van die dinocollectie. De brontosaurus wordt uit het prehistorische pantheon geschrapt.

Maar toch: vraag een groep van tien redelijk opgeleide mensen om zonder spieken drie soorten dinosaurussen te noemen en grote kans dat de brontosaurus er samen met de stegosaurus en de T-rex nog steeds tussen zit. Sommige wetenschappelijke fraudes zijn bekender dan echte ontdekkingen en zingen soms jaren nadat bedrog is uitgekomen nog rond in het collectieve geheugen.

Vitragestof en behangplaksel
Wetenschappers zijn net gewone mensen. Roddel, achterklap, fraude, het afsteken van hoekjes en vergissingen komen ook in de ivoren toren geregeld voor. Daar komt bij dat wetenschap constant in beweging is. Nieuw onderzoek achterhaalt aan de lopende band vaststaande theoriën; bodemvondsten gooien vaststaande ideeën over de geschiedenis overhoop. En zo hoort het ook, goed wetenschappelijk onderzoek levert altijd een theorie op, nooit een vaststaand feit.

En theorieën kun je met nieuw onderzoek weer omver schoppen. Het is dus onherroepelijk dat de mensheid soms onzin gelooft, gewoonweg omdat de wetenschap nog niet de tijd heeft gehad om een bepaald fenomeen of vondst dieper te onderzoeken.
Zo geloofde de mensheid in de 19e en begin 20ste eeuw vast in het bestaan van ectoplasma, een tastbare stof die wordt gevormd door spirituele energie. Deze substantie was immers beschreven door een serieuze wetenschapper, de Fransman Charles Robert Richet.

Deze fysioloog en neurochemicus was vast overtuigd dat ectoplasma daadwerkelijk aangetoond zou worden. ‘Er is voldoende bewijs dat experimentele materialisatie [ectoplasma, red.] een wetenschappelijk feit is. Zeker, we begrijpen het proces waardoor het ontstaat niet. Het is absurd, als de waarheid absurd kan zijn’, zo schreef hij nog in 1923 in zijn Traité de Métapsychique.

Voor de gek gehouden
Onderzoek heeft aangetoond dat Richet door rondreizende mediums voor de gek was gehouden. Zij gebruikten vitragestof, behangplaksel en fluoriserende verf in hun shows. Het was Richet die de prachtige Griekse naam verzon voor de truc en het geloofwaardig maakte. En ziehier, tot de dag van vandaag beweren parapsychologen, mediums en andere charlatans dat ze ectoplasma opwekken bij hun activiteiten. Internet staat vol met foto’s van ectoplasma en verhalen over hoe het ontstaat. Sommige uitbaters van paranormale websites halen nog steeds de ‘wetenschappelijke’ bevindingen van Richet aan, ook al zijn die lang geleden weerlegd door zijn collega’s.

De wetenschap barst van vergelijkbare gevallen. We doen niet meer aan frenologie (schedelmetingen), hoewel het toch voor de oorlog een serieuze wetenschap was. Het bestaan van de onzichtbare, lichtversterkende stof aether is onzin gebleken, net als phlogiston, de stof die zorgt dat objecten kunnen branden. De theorie van Lamarck, de wet van Dalton, de theorie van de vitale essentie, miasmatische ziekten en de klassieke mechanica: gisteren geloofden we het nog, vandaag schamen we ons dood.

Bullshit generator
Zijn dit soort fouten vreemde eenden in de bijt, of hangt de wetenschap van spuug en touwtjes aan elkaar? Natuurkundige Alan Sokal besloot in de jaren negentig de proef op de som te nemen. Hij schreef een tekst die op het eerste gezicht bijzonder gecompliceerd was, getiteld Transgressing the Boundaries: Towards a Transformative Hermeneutics of Quantum Gravity en stuurde die naar verschillende wetenschappelijke bladen.
Wat Sokal deze bladen niet vertelde, was dat er in zijn tekst eigenlijk helemaal niets stond. Het was een met de computer geproduceerde aaneenschakelijk van platitudes, jargon en onzinwoorden. De tekst bevatte passages als

Analogous topological structures arise in quantum gravity, but inasmuch as the manifolds involved are multidimensional rather than two-dimensional, higher homology groups play a role as well.

Tot Sokal’s stomme verbazing werd zijn tekst echter geaccepteerd door de Journal of Social and Cultural studies, Social Text. Experiment gelukt: zelfs de redacteuren van wetenschapsbladen laten zich makkelijk een oor aannaaien als je het maar op een ogenschijnlijk wetenschappelijke manier doet.

Wat staat er
Sokal’s experiment zou niet meer dan een grappig verhaaltje zijn, als niet in 2002 was gebleken dat mensen daadwerkelijk op deze manier fraude pleegden. Een tweeling, Igor en Grichka Bogdanoff haalden daar hun bul aan de universiteit van Bourgogne met een serie artikelen getiteld topological approach of initial singularity. Pas nadat deze artikelen waren overgenomen door vermaarde internationale bladen Annals of Physics en Classical and Quantum Gravity, begonnen andere natuurkundigen te protesteren: wat staat er eigenlijk in de artikelen?
Net als Sokal lijkt de tweeling een zoenoemde bullshit generator te hebben gebruikt om hun teksten te produceren. Ook eens proberen? Zie hier voor een online versie. Pikant detail: de Bogdanoff-broers verdienen een goed-belegde boterham met het schrijven van science fiction boekjes en gebruiken hun titel tot de dag van vandaag in hun marketing.