Waarom je neus neus heet


mond

Waarom noemen we een boom ‘boom’ en een neus ‘neus’? Hadden we net zo goed over een ‘runp’ en een ‘zef’ kunnen spreken? Toen de wetenschap de taal op een structurele manier ging bestuderen, begin twintigste eeuw, ontstond het idee dat taal voor een groot deel op toeval was gebaseerd. Woorden ontstaan door verbasteringen van verbasteringen en lijken van wildgroei aan elkaar te hangen.

Maar die stelling is zo langzamerhand niet meer vol te houden. Moderne taalkundigen zien steeds meer aanwijzingen dat talen meer overeenkomsten hebben dan vroeger gedacht. De Universität Zürich (Zwitsersland) heeft een belangrijke ontdekking gedaan die dat nog eens bevestigt.

Taalkundigen van die universiteit bestudeerden tweederde van de zesduizend talen die wereldwijd worden gesproken. Ze vergeleken honderd basiswoorden die delen van het lichaam en natuurverschijnselen beschrijven. Die woorden zijn in verschillende talen vaak opmerkelijk hetzelfde volgens de analyse.

Zo begint het woord voor neus in veel talen met een N, zo ontdekten de Zwitsers, gevolgd door een variant van de ou-klank. Als mensen het wereldwijd over een blad aan een boom hebben, gebruiken ze meestal een woord dat begint met een B. Het woord voor ‘zand’ begint meestal met een S. Niet alle talen voldoen aan die regels, zo begint het woord voor tong vaak met de letter L, behalve in het Nederlands. Sprekend over botten, gebruiken mensen vaak een woord dat begint met een K, maar niet in de polder. Wel weer in Duitsland: ‘Knochen’.

Andersom zijn er klanken die bij bepaalde woorden vrijwel nooit voorkomen. Het belangrijke woord ‘ik’ bevat in bijna geen van de onderzochte talen de letters U, P of T. ‘Jij’ bevat hoogst zelden de letters ‘D’, ‘R’ of ‘S’.

Waardoor komt deze overeenkomst van klanken? Daar zijn de onderzoekers nog niet helemaal uit. Sommige woorden zijn wellicht onomatopeeën, de klank is een verwijzing naar het geluid dat het beschrijft. Bij het uitspreken van ‘neus’ stroomt de lucht door je neus. Een mooi voorbeeld is ‘rond’, dat in veel talen met een R begint. Door die ratelige klank zie je de ronde vorm als het ware wegrollen.

Het onderzoek is gepubliceerd in Pnas.