Nieuws

VU herhaalt gruwelijk experiment


Mensen gehoorzamen snel een autoriteit, zelfs als ze iets moeten doen dat schadelijk is voor anderen, zoals anderen pijnlijke schokken toedienen omdat een iemand in een witte jas dat vraagt. Ruim zestig procent brengt zelfs anderen ernstige pijn toe, zo liet Stanley Milgram bijna vijftig jaar geleden zien in zijn bekende gehoorzaamheidsonderzoek aan Yale University.

Een proefpersoon van het Milgram experiment twijfelt.

Zouden mensen zijn veranderd? Dat vroeg Paul van Lange van de Vrije Universiteit Amsterdam zich af. Hij vroeg proefpersonen om vrienden uit te nodigen om mee te doen aan de herhaling van een onderzoek dat ronduit immoreel was, maar in werkelijkheid nooit was of zou worden uitgevoerd.

In dit zogenaamde onderzoek, uitgevoerd in Italië, werden zes mensen gedurende langere tijd alleen in een ruimte geplaatst waarin ze niets konden horen of zien.

De ervaringen met een eerste versie van dat experiment waren vreselijk, vertelde de onderzoeker daarbij.

Er ontstonden paniekreacties, mensen gingen hallucineren en een aantal proefpersonen die daar om vroegen werden niet eerder uit de ruimte gelaten omdat de resultaten zo belangrijk waren.

De proefpersonen werd op het hart gedrukt om hun vrienden vooral geen negatieve informatie te geven. Dit werd gerechtvaardigd door te zeggen dat dergelijk onderzoek belangrijk is voor de voortgang in de wetenschap. De proefpersonen konden niet gehoorzamen of gehoorzamen door een positieve boodschap te schrijven (en dus te liegen). Bovendien konden ze klokkenluiden door anoniem een formulier in te vullen waarin dit onethische onderzoek kenbaar werd gemaakt aan de ethische commissie.

Toen het scenario van dit onderzoek werd voorgelegd aan een steekproef van studenten, verwachtte nog geen vier procent van zichzelf te zullen gehoorzamen – en bijna 65 procent zei te zullen klokken luiden. Van anderen verwachtten zij ook dat maar een klein aantal zou gehoorzamen en dat er een redelijk aantal klokkenluiders zou zijn (37 procent).

Helaas, drie van de vier proefpersonen die daadwerkelijk voor de keuze werden geplaatst gehoorzaamden en schreven een positieve beoordeling; de rest gehoorzaamde niet, waarvan minder dan tien procent besloot te klokkenluiden.

VU-hoogleraar Paul van Lange: ‘Er lijkt een groot verschil te zijn tussen wat men doet en wat men zegt te gaan doen, of wat men van de ander verwacht. De kans dat proefpersonen gehoorzamen aan een onethisch verzoek wordt te laag ingeschat. Ook wordt de kans op klokkenluiden overschat. Kennelijk is de ‘macht van de situatie’ zo sterk dat mensen zich snel laten overtuigen mee te werken aan een ronduit onethisch verzoek – waarop men toch makkelijk nee zou kunnen zeggen.’

Follow Faqtman on Twitter