Nieuws

Vrouwelijk chromosoom drukt stempel op man


Het Y-chromosoom is wat de man tot man maakt. Het bevat de genen nodig voor de mannelijke vruchtbaarheid en het typische mannenhormoon testosteron. Maar nu hebben Amerikaanse genetici ontdekt dat ook het ‘vrouwelijke’ chromosoom X een flinke rol speelt in de mannelijkheid, zoals in de spermaproductie.

Elk zoogdier heeft een paar sekschromosomen, waarop kenmerkende geslachtgenen liggen. De man heeft de combinatie XY, de vrouw XX. Het lichaam heeft maar één X-chromosoom per cel nodig, dus is de tweede kopie bij vrouwen uitgeschakeld. Lang hebben wetenschappers gedacht dat deze deactivatie de evolutie van X enigszins stillegt. Dus zou je verwachten dat de genen op het X-chromosoom redelijk gelijk zijn gebleven tussen verschillende soorten.

Een onderzoeksteam onder leiding van David Page van het MIT besloot deze veronderstelling te testen door het X-chromosoom-DNA van muis en mens naast elkaar te leggen. De twee bleken ongeveer 800 genen te delen. Maar de belangrijkste bevinding: de mens heeft maar liefst 144 X-genen die de muis niet bezit. Het grootste deel daarvan bleek sinds de splitsing van beide soorten (zo’n 80 miljoen jaar geleden) enorm te zijn veranderd, oftewel geëvolueerd.

Nu is het de vraag waar deze unieke menselijke X-genen voor dienen. Page en collega’s bekeken daarom verschillende mannelijke en vrouwelijke weefsels onder de microscoop. Tot hun verrassing bleken veel van de genen niet eens actief te zijn in de vrouw, maar wel in de man. Vooral bijzonder was dat een aantal genen hard aan de slag bleek in de voorlopers van spermacellen in de zaadballen.

Volgens Page leeft het X-chromosoom dus een dubbelleven: aan de ene kant gedraagt X zich netjes als in de studieboeken beschreven, namelijk als vrouwelijk chromosoom, aan de andere kant beïnvloedt het typische mannelijke trekjes. Een bijzonder chromosoom dus.

De studie is gepubliceerd in Nature Genetics.