Nieuws

Een leugentje om bestwil


We zijn natuurlijk allemaal nette, eerlijke mensen, maar iedereen liegt. De meesten van ons zelfs een paar keer per dag.

Echt waar, daar is onderzoek naar gedaan. Leugentjes voor bestwil zijn sociaal geaccepteerd, maar liegen om er zelf beter van te worden is een grijs gebied. Over welke leugen schep je op bij je vrienden en wanneer ga je echt te ver? Onderzoeker Shaul Shalvi van de Universiteit van Amsterdam heeft onderzocht hoe we goed en kwaad afwegen en dus hoe we beslissen wanneer we kunnen liegen.

Liegen en bedriegen, alleen als we denken niet betrapt te worden.

Even een kleine checklist: ‘Leen’ je wel eens een kantoorartikelen van je werkgever? Heb je wel eens een product met een klein gebrek als ‘gloednieuw’ verkocht op Marktplaats? Download je wel eens illegale films of muziek? Goochel je wel eens met je inkomsten wanneer je belastingaangifte doet? En als je een gestolen camera aangeeft bij de verzekering, is íe dan op je claimformulier meer waard dan wat jij er in de winkel voor hebt betaald?

Als je op een van deze vragen ‘ja’ hebt geantwoord, wist je vast wel dat wat je deed eigenlijk niet kon, maar je deed het toch. Waarom? Omdat je dacht dat je ermee weg kon komen.

Shalvi ontdekte dat mensen best willen liegen om er beter van te worden, maar zich liever geen leugenaar voelen. Daarom liegen ze alleen als ze niet betrapt kunnen worden. Gewapend met een dobbelsteen en een plastic bekertje met een kijkgaatje probeerde hij te ontdekken wanneer mensen vonden dat ze konden liegen. Hij onderwierp een groep proefpersonen aan een simpele test: Hij liet ze drie keer met een dobbelsteen gooien en vroeg ze daarna de eerste dobbelsteenworp te rapporteren.

Want als je betrapt wordt, zijn de rapen gaar.

Als ze een 1 rapporteerden kregen ze €1, bij een 2 €2, enzovoorts. Omdat de onderzoekers niet konden zien wat de deelnemers echt gooiden, konden deelnemers door te liegen meer geld verdienen. Slechts een heel klein gedeelte van de deelnemers ging voor grote winst en meldde dat hij of zij een 6 had gegooid, vieren en vijven werden wel bovenmatig veel genoemd.

Uit Shavi’s onderzoek komt naar voren dat mensen niet in alle gevallen liegen voor persoonlijk gewin. Wanneer het risico op onthulling te groot is, spreken mensen de waarheid. Wanneer de opbrengst van de leugen te klein is, wordt niet eens de moeite genomen om te liegen. Hier zou je uit kunnen concluderen dat leugens psychologische kosten met zich meebrengen. Alleen wanneer de winst groot genoeg is om de psychologische kosten te compenseren, wordt er gelogen.

Shaul Shavi promoveert vrijdag op dit onderwerp.

Follow Faqtman on Twitter